Konstytucyjne znaczenie języka w Bułgarii
Półwysep Bałkański przez wieki stanowił obszar ścierania się wpływów różnych imperiów, kultur i religii. Zamieszkujące go etnosy padały ofiarą licznych najazdów i okupacji, nierzadko trwających kilkaset lat. Obce panowanie, nawet jeśli prowadzone w sposób liberalny, zawsze stanowi zagrożenie dla lokalnej tożsamości i języka. Bułgaria doświadczyła pięćsetletniej okupacji tureckiej, a w XX wieku znalazła się w radzieckiej strefie wpływów. Upadek bloku wschodniego umożliwił Bułgarom określenie własnych priorytetów w zakresie polityk gospodarczej, społecznej i kulturalnej. Ich główne założenia zostały określone w nowej konstytucji, którą Wielkie Zgromadzenie Narodowe uchwaliło 12 lipca 1991 roku. Wśród wielu istotnych zagadnień ujętych w ustawie zasadniczej znalazła się między innymi troska o zachowanie języka bułgarskiego dla obecnych i przyszłych pokoleń.
Kwestii tej poświęcone zostały art. 3 i art. 36 Konstytucji Republiki Bułgarii. Jej twórcy podkreślili zatem wartość bułgarszczyzny jako kluczowego komponentu państwowości. Artykuł 3 znajduje się w Rozdziale I, który określa fundamentalne zasady ustrojowe państwa. Nadaje on bułgarskiemu rangę języka urzędowego. Zapisanie takiego statusu w Konstytucji oznacza, że jakakolwiek próba ingerencji w politykę językową – przeniesienie przepisu lub jego usunięcie – stanowiłaby modyfikację porządku ustrojowego Republiki.
Artykuł 36 Konstytucji, który szczegółowo zajmuje się kwestią języka, został zawarty w Rozdziale II – określającym prawa i obowiązki obywateli. Zgodne z tym artykułem nauka oraz używanie języka bułgarskiego mają dla obywateli bułgarskich podwójną naturę. Z jednej strony są one ich niepodważalnym prawem, z drugiej zaś obowiązkiem. Co istotne, ustęp 2 artykułu 36 Konstytucji przesądza, że dotyczy on także tych obywateli bułgarskich, którzy utożsamiają się z inną narodowością. Mają oni zagwarantowane prawo do nauki i posługiwania się swoim własnym językiem, nie zwalnia ich to jednak ze znajomości i używania bułgarszczyzny. Ustęp 3 określa ponadto, że w pewnych – niesprecyzowanych w treści Konstytucji – sytuacjach możliwe jest wprowadzenie wyłączności używania języka bułgarskiego na mocy zwykłej ustawy.
Z punktu widzenia praw człowieka zagwarantowanie prawa do używania własnego języka na poziomie konstytucyjnym należy uznać za rozwiązanie pożądane. Dzięki temu zabiegowi obywatel ma zapewnioną ochronę posługiwania się własnym językiem w najwyższym rangą akcie prawnym, z którym zgodne muszą być wszystkie inne ustawy i ratyfikowane umowy międzynarodowe. Władze publiczne są zatem zobowiązane do przestrzegania tego prawa człowieka i prowadzona przez nie polityka musi mieć je na uwadze.
Uznanie nauki i używania języka bułgarskiego za obowiązek obywateli może budzić niepokój, zwłaszcza że został on rozciągnięty również na osoby utożsamiające się z innym narodem lub grupą etniczną. Przepis ten może sprawiać wrażenie normy umożliwiającej prowadzenie polityki przymusowej asymilacji niebułgarskojęzycznych obywateli. A w tym zakresie w XX wieku Bułgaria miała pewne niechlubne doświadczenia – zwłaszcza te związane z akcją bułgaryzacji Pomaków. Interpretacja art. 36 Konstytucji jako przyzwolenia na przymusową asymilację jest jednak nieprawidłowa, o czym dobitnie świadczy zadbanie o prawo mniejszości narodowych do nauki i używania ich języków.
Zawarty w Konstytucji obowiązek nauki i posługiwania się językiem bułgarskim stanowi przejaw troski państwa o język. Służy on do komunikacji międzyludzkiej, dialogu państwa ze społeczeństwem oraz stanowi narzędzie rozwijania i promowania kultury. Każde społeczeństwo powinno dbać o jego rozwój i zachowanie dla przyszłych pokoleń. Powinność taka ciąży również na zbiorowościach zorganizowanych we wspólnotę państwową. Z punktu widzenia państwa narzucenie nauki języka urzędowego wszystkim obywatelom pełni szereg istotnych funkcji. Dzięki temu obowiązkowi władze publiczne mogą oczekiwać, że każdy obywatel rozumie kierowane do niego lub do ogółu komunikaty oraz jest w stanie porozumiewać się z administracją publiczną. Może to mieć szczególnie ważne znaczenie w sytuacjach nadzwyczajnych zagrożeń, takich jak wojna lub katastrofa naturalna. Zobowiązanie ogółu obywateli do nauki języka bułgarskiego może sprzyjać budowaniu wspólnoty na poziomie ogólnopaństwowym – wszyscy obywatele, bez względu na własną tożsamość narodową lub etniczną, znają jeden wspólny dla nich język.
Podsumowując, należy uznać, że twórcy Konstytucji Republiki Bułgarii z 1991 roku dostrzegli konieczność ochrony języka bułgarskiego i w celu jej realizacji zawarli w ustawie zasadniczej specjalne przepisy. Sposób ich sformułowania oraz umiejscowienie w strukturze Konstytucji pozwala stwierdzić, że zdołano zagwarantować językowi bułgarskiemu szczególne miejsce w życiu państwa i społeczeństwa przy zachowaniu praw ludności niebułgarskojęzycznej. Kwestia języka w Konstytucji ma dwoistą naturę – wymiar ustrojowy (art. 3) oraz znaczenie języka dla jednostki (art. 36). Ustawa zasadnicza Bułgarii stanowi przykład aktu prawnego, w którym te dwie różne role języka udało się ze sobą pogodzić. Zawarte w Konstytucji normy prawne tworzą harmonijny system, który dba o przyszłość języka przy poszanowaniu praw mniejszości narodowych. Oceniając motywy twórców Konstytucji, które skłoniły ich do takiego sposobu uwzględnienia kwestii języka, należy pamiętać, że poczucie odrębności językowej pełni naczelną rolę w funkcjonowaniu społeczeństw i wpływa na podejmowane przez nie decyzje polityczne. Uregulowanie tej kwestii w konstytucji ma zatem doniosłe znaczenie dla całego społeczeństwa.
Korekta: Angelika Niewiadomska
Bibliografia:
Baczyński M. A., Język jako czynnik kształtujący tożsamość narodów bałkańskich [w:] Język jako świadectwo kultury. Język. Kultura. Społeczeństwo V, red. S. Cygan, Kieleckie Towarzystwo Naukowe, Kielce 2021, 9–22.
Czekalski T., Bułgaria, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2010.
Jarczyński K., Prawa człowieka drugiej generacji w konstytucjach wybranych państw bałkańskich [w:] Mundus Slavicus I, red. P. Kręzel, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2025, 263–278.
Jelavich B., Historia Bałkanów. Wiek XVIII i XIX, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005.
Jelavich B., Historia Bałkanów. Wiek XX, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005.
Klejn Z., Bułgaria. Szkice z dziejów najnowszych, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Adama Gieysztora, Pułtusk 2005.
Konstitucja na Republika Bǎlgarja, „Dǎržaven Vestnik” 13.07.1991, nr. 56.
Krzysztof Jarczyński
Absolwent filologii południowosłowiańskiej, historii oraz prawa na Uniwersytecie Łódzkim. Interesuje się porządkiem prawnym państw bałkańskich ze szczególnym uwzględnieniem II generacji praw człowieka (praw o charakterze gospodarczym, społecznym i kulturowym).