Granica między człowiekiem a naturą – ekokrytyczna analiza noweli Mor Đura Sudety
Natura jako element pierwotny, niezależny od ingerencji człowieka, zaczęła być przeciwstawiana kulturze, która stanowiła dzieło ludzkie. Myśliciele romantyzmu, tacy jak Jean-Jacques Rousseau, stawiali naturę w opozycji do cywilizacji, idealizując ją jako przestrzeń pierwotnej harmonii i autentyczności.[1] Jednak równie często pojawiało się jej inne przedstawienie jako chaotycznej, ślepej siły, kierującej się brutalnymi zasadami przetrwania. Takie podejście sprawiało, że człowiek dążył do jej ujarzmienia i wyzwolenia się spod jej wpływu.[2]
Natura w noweli Mor Đura Sudety nie jest jedynie biernym tłem wydarzeń, ale aktywną siłą wpływającą na losy bohaterów i ważnym elementem utworu. W kontekście ekokrytyki, niezależnie od gatunku literackiego, literatura może stanowić przestrzeń refleksji nad destrukcyjnym wpływem cywilizacji na środowisko oraz koniecznością zachowania harmonii między człowiekiem a przyrodą. Odniesienia do Władcy Pierścieni Johna Ronalda Reuela Tolkiena mają posłużyć ukazaniu uniwersalności pewnych motywów ekologicznych w literaturze, niezależnie od kontekstów literackich.
Ekokrytyka to nurt badań literackich zajmujący się relacją między człowiekiem, a środowiskiem. Analizuje jak literatura i inne formy kultury przedstawiają kwestie ekologiczne.[3] Współcześni ekokrytycy podchodzą do zagadnienia natury krytycznie, starając się uporządkować istniejące znaczenia tego terminu. Kate Soper wyróżnia trzy podstawowe sposoby jej rozumienia: metafizyczny, realistyczny i laicki. Pierwszy odnosi się do koncepcji natury jako przeciwieństwa kultury i elementu ideologii, drugi traktuje ją jako przedmiot nauk przyrodniczych, a trzeci dotyczy jej potocznego rozumienia, np. w kontekście piękna krajobrazu. Lawrence Buell rozwinął tę klasyfikację, wprowadzając pojęcia „drugiej” i „trzeciej” natury, które wskazują na stopień przekształcenia środowiska przez działalność człowieka. Zachodnia tradycja filozoficzna, od czasów starożytnych, opierała się na dualistycznym podziale świata na domenę ludzką i poza ludzką, co miało wpływ na percypowanie przyrody jako zasobu, który człowiek ma prawo wykorzystywać.[4] Już od czasów Arystotelesa rośliny były postrzegane jako najniższa forma życia. Są one ograniczone wyłącznie do biologicznego trwania, które charakteryzuje wszystkie istoty żywe. Człowiek, oprócz samego istnienia, posiada także życie, rozumiane jako aktywne i racjonalne działanie. Tradycja humanistyczna przez wieki sprowadzała rośliny do biernego tła dla świata zwierząt i ludzi, ponieważ nie mają zdolności odczuwania ani przemieszczania się.[5] Takie podejście kształtowało stosunek do natury, który do dziś jest przedmiotem refleksji ekologicznej i filozoficznej.
Ekokrytyka bada dzieła z różnych kręgów kulturowych, okresów historycznych i gatunków literackich. Istotną rolę odgrywa w niej fantastyka, ze względu na dominację wśród niej pesymistycznych wizji, które w pośredni sposób mogą ostrzegać ludzi przed zagrożeniami.[6] Ekokrytyka nie jest jednolitą metodologią, ale szerokim obszarem refleksji nad wpływem działalności człowieka na naturę i otoczenie. Poza skierowaniem uwagi na przyrodę, badania obejmują również środowiska miejskie, stworzone przez ludzi. Chodzi o pokazanie kontrastu między naturą a cywilizacją. Ekokrytyka sprzeciwia się antropocentryzmowi. Jej głównym celem jest ukazanie środowiska jako przestrzeni wspólnej, a nie podporządkowanej człowiekowi.[7] Obecnie coraz częściej zwraca się uwagę na rośliny, bioróżnorodność i zmiany klimatyczne, a także różne koncepcje ekologiczne.[8]
Nowelę Đura Sudety można odczytywać i interpretować w kontekście ekokrytycznym. Mor to młody mężczyzna, syn zarządcy majątku dworskiego, który ma wyjątkową wrażliwość i połączenie z przyrodą, potrafi rozmawiać z drzewami i zwierzętami. Jest zakochany w Šu, córce właściciela ziemskiego, jednak ich związek jest niemożliwy ze względu na różnice społeczne. Šu zostaje zmuszona przez ojca do zaręczyn z Arno, młodym szlachcicem. Arno, chcąc się pozbyć rywala, namawia właściciela majątku do zwolnienia ojca Mora i powołania nowego zarządcy. Nowy zarządca, będący w zmowie z Arno, ma bardziej biznesowe podejście do ziemi, planuje skanalizowanie łąk i podporządkowanie przyrody korzyściom gospodarczym. Mor traci dom, a jego ojciec umiera z żalu. Tytułowy bohater grzebie go w lesie i znika. W wiosce zaczynają się dziać tajemnicze wydarzenia, zabijane są zwierzęta, dochodzi do podpaleń. Ludzie zaczynają mówić o wilkołaku, którym prawdopodobnie był Mor. Šu zapada na ciężką chorobę, a Arno zostaje zdemaskowany jako oszust i ucieka. Ostatecznie główny bohater całkowicie odrywa się od świata ludzi, zatraca się w dzikości, niemal całkowicie przechodząc na stronę natury.
Natura w noweli Mor stanowi osobny, autonomiczny byt, mający własną wolę i sprawczość, jest aktywnym uczestnikiem wydarzeń. Jednym z ważnych zabiegów literackich, który pokazuje jej rolę i ważność jest oddanie jej głosu poprzez narrację. We fragmentach tekstu narratorem staje się gałązka bzu. Dzięki takiemu zabiegowi natura w widoczny i bezpośredni sposób przestaje być wyłącznie scenerią, zyskuje autonomię i głos. Takie przedstawienie i pokazanie przyrody wpisuje się w dyskurs ekokrytyki, której jednym z założeń było kierowanie uwagi na przyrodę i stawianie jej w centrum. Natura nie jest tylko świadkiem historii, ale aktywnie w nią ingeruje. Nowoczesna cywilizacja z jej antropocentrycznym podejściem spycha naturę na margines, redukując ją do zasobu podporządkowanego ludzkiej dominacji.[9] W świecie Mora przyroda jest centralnym elementem rzeczywistości, z którym człowiek może współistnieć, a nie sprawować nad nią kontrolę. Założeniem ekokrytyki jest koncentrowanie się na naturze, tak, aby ludzkość nie narzuciła jej ponownie swojej dominacji. Z tego powodu konieczne jest odrzucenie antropocentrycznego myślenia i przywrócenie naturze centralnego miejsca.[10]
Można przywołać ekokrytyczną teorię Lawrence'a Buella, która stawia naturę na pierwszym planie.[11] W noweli opis przyrody zajmuje znaczącą część narracji. Eksponowanie natury na pierwszym planie ma na celu zwiększenie świadomości odbiorcy na temat destrukcyjnego wpływu ludzkości na środowisko. Autor stroni od opisów miasta czy zamku, w których bohaterowie niejednokrotnie przebywali. Nawet przed spotkaniem Mora i Šu przed dworkiem szlacheckim, Đuro Sudeta poświęca większą uwagę opisywaniu fauny i flory wokół, zamiast opisu samej budowli.[12]
Istotną kwestią w kontekście postrzegania natury i jej opozycji do cywilizacji jest fakt, że motyw i wątek przyrody pojawia się cały czas, w wielu fragmentach utworu. Z drugiej strony świat „cywilizowany” nie jest wcale opisany w utworze. W opowiadaniu nie występują opisy miasta, zostaje ono zignorowane i zapomniane. Pojawia się epizodycznie. Jego przedstawicielami są osoby pochodzące z miasta takie jak Arno. Poprzez tych bohaterów Đuro Suteta ukazuje prawdziwy charakter cywilizacji.[13] Sposób, w jaki bohaterowie traktują naturę, ich intencje i działania, mają ujawnić przed czytelnikiem autentyczne oblicze urbanistycznej cywilizacji. Z perspektywy ekokrytycznej, która podkreśla nadrzędność natury nad kulturą, brak szczegółowego opisu m.in. zamku może sugerować jego marginalne znaczenie w porównaniu z rozległym i dominującym światem przyrody. [14]
Mor, jako bohater nierozerwalnie związany z przyrodą, stanowi kontrast wobec świata cywilizacji. Las nie jest dla niego przestrzenią obcą ani dziką, ale domem, w którym może być sobą.[15] Mor to osoba, która czuje i widzi więcej. Nie próbuje podporządkowywać sobie fauny i flory, przeciwnie, to on dostosowuje się do ich rytmu, dzięki temu jest w stanie porozumiewać się ze zwierzętami i roślinami. Jak sam mówi, jest w stanie rozmawiać z drzewem, ponieważ kocha je jak samego siebie, a nawet bardziej od ludzi.[16]
- Pa o čemu vi to razgovarate s drvećem? To mora da je vrlo lijepo!
- O čemu razgovaramo? - O svemu! O jugovini! O novembarskom lišću i zvijezdama! - Ono mi priča što ga boli i raduje...
- To je zanimljivo! A kako, molim vas, mi drugi ne možemo razgovarati tako s drvećem ko vi?
- Ne znam!
- ?
- Možda zato što ga volim kao samog sebe. Možda i zato što ga volim više nego ljude!?[17]
Tytułowy bohater przekracza granice ludzkiej egzystencji. Jego zdolność do komunikacji ze zwierzętami i roślinami wskazuje na stopniowe oddalanie się od świata ludzi. W rezultacie Mor rysuje się w utworze jako figura liminalna, jest zawieszony między dwoma światami, cywilizacją i naturą. Staje się czymś pomiędzy człowiekiem, a zwierzęciem. Jego przemianę w wilkołaka w kontekście ekokrytycznym można interpretować jako symboliczne zespolenie z naturą. Mor odrzuca antropocentryczny model rzeczywistości, w którym człowiek jest postrzegany jako postać nadrzędna wobec natury.[18] Đuro Suteda redefiniuje zakorzenioną w kulturze nam współczesnej postać wilkołaka, który w tradycji europejskiej przywodzi na myśl pejoratywne konotacje. Likantropia często wiązana jest z czarną magią, klątwą lub ugryzieniem innego wilkołaka.[19] „Jest to forma inwazyjnej fantastyki, która poprzez wysoki poziom napięcia zakłóca i zagraża normalnemu życiu dotkniętej społeczności (podobnie jak efekt wywoływany przez zombie czy wampiry), dlatego musi zostać unieszkodliwiona w celu przywrócenia bezpieczeństwa społeczeństwa i uwolnienia nagromadzonych negatywnych emocji”.[20] W noweli Mor wizja wilkołaka rysuje się inaczej. Przedstawiona jest ekokrytyczna redefinicja tego pojęcia. Pomimo faktu, że przemiana Mora z perspektywy mieszkańców okolicznych wsi i zarządcy postrzegana jest negatywnie (jako wilkołak zagryza bydło, psy, dewastuje okolicę), to tak naprawdę bohater stara się przywrócić utracony porządek natury.[21] Przemiana jest nie tyle klątwą, co przeciwstawieniem się cywilizacji i jej wartościom. Ekokrytyczna reinterpretacja motywu wilkołaka odwraca tradycyjną narrację. Mor nie stanowi prawdziwego zagrożenia, jest nim Arno i jego bezwzględne, kapitalistyczne podejście, które zakłóca harmonię natury. W tradycyjnym postrzeganiu walką o przywrócenie porządku społecznego byłaby walka z potworem. Jednak w tym przypadku, to główny bohater dąży do odzyskania równowagi ekologicznej. Jego ataki nie są wynikiem ślepej furii, ale próbą obrony natury przed destrukcyjną siłą człowieka.[22] Jako człowiek nigdy nie czuł bliskiej więzi z ludźmi, stronił od nich, chciał być jak najbliżej natury.
We Władcy Pierścieni J.R.R. Tolkiena, podobnie jak w Morze Đura Sudety, natura jawi się jako siła autonomiczna, zdolna do niezależnego istnienia. Jej relacja z wybranymi bohaterami opiera się na harmonii i wzajemnym szacunku. Elfowie, podobnie jak Mor, nie traktują przyrody jako zasobu do eksploatacji. Stanowi dla nich przestrzeń koegzystencji, w której bytują na równych prawach z innymi istotami. Ta szczególna więź przejawia się w ich sposobie życia, a także w ich „czystości” i nie poddawaniu się wpływom cywilizacji. To pozwalało im na komunikację z przyrodą.[23] Tolkienowskie elfy reprezentują pierwotną jedność z naturą. Stanowią metaforę świata sprzed upadku, w którym relacje z przyrodą nie opierały się na dominacji, ale na współistnieniu. Architektura elfów, oparta na wykorzystaniu naturalnych struktur, nie naruszała harmonii lasów. Codzienne praktyki odzwierciedlały głęboką ekologiczną świadomość. Elfowie zawsze starali się dbać o jak najmniejszą ingerencję w naturę.[24] [...] siedziby elfów w lesie Lothlórien były umieszczonymi w koronach drzew podestami osłanianymi jedynie plecionkami, nawet jeśli była to wspaniała siedziba królowej Galadrieli.[25] Z perspektywy ekokrytycznej zarówno elfy, jak i Mor symbolizują alternatywny model relacji z naturą. Nie zakłada on podporządkowania i instrumentalnego traktowania przyrody, ale uwzględnia jej autonomię i podmiotowość.
W noweli Đura Sudety postęp cywilizacyjny, który wprowadza nowy zarządca, staje się bezpośrednim zagrożeniem dla świata natury, z którym Mor jest nierozerwalnie związany. Postęp cywilizacyjny staje się bezpośrednim zagrożeniem dla świata natury. Ekokrytyczna analiza tego konfliktu podkreśla również, że postęp cywilizacyjny nie jest neutralnym procesem. Stanowi narzędzie hierarchizacji świata, w którym człowiek stawia się ponad przyrodą i podporządkowuje ją swoim potrzebom. Sprowadzani do pracy robotnicy intensywnie karczowali lasy i kopali kanały, co skutkowało nieodwracalnym zniszczeniom delikatnej struktury natury.[26] Gdy cywilizacja zaczyna narzucać swój porządek, Mor nie umie odnaleźć się w takiej rzeczywistości. Jego walka nie jest jedynie instynktowną reakcją jednostki broniącej swojego domu. Jest to również głos sprzeciwu wobec szeroko pojętej idei postępu, która w dzisiejszym rozumieniu nie uwzględnia ekologicznych konsekwencji swoich działań. Współcześnie, w ekokrytycznym ujęciu, Mor może stać się symbolem oporu i troski wobec destrukcyjnej ingerencji człowieka w przyrodę. Gdyby nie wpływ człowieka na naturę, na jej planie nie działoby się nic złego, możliwe byłoby szczęśliwe życie wśród przyrody, w harmonii z nią. „Ludzie cywilizacji” burzą doszczętnie naturalny raj.
Wątek miłosny między Morem a Šu dodatkowo podkreśla tę dwoistość. Uczucie bohaterów istnieje w przestrzeni przyrody, która stanowi tło ich spotkań, kształtuje emocje i warunkuje relację między nimi. Zostaje to ukazane w sposób symboliczny, poprzez znaczenie imion postaci. Osobno nie znaczą nic, jednak, gdy się je połączy tworzą chorwackie słowo „šumor”. Oznacza ono szmer, szum lasu, który kojarzy się z kojącym, przyjemnym i naturalnym dźwiękiem. Dopiero gdy ich imiona się łączą nabierają sensu, wtedy też pojawia się życie, szum lasu.[27]
We Władcy Pierścieni J.R.R. Tolkiena postać Sarumana i jego działania w Isengardzie stanowią wyrazistą ekokrytyczną negację przemysłowej eksploatacji przyrody. Saruman, początkowo należący do Istari, mędrców powołanych do ochrony świata, odrzuca naturalny porządek i podporządkowuje się ideologii postępu opartego na mechanizacji i destrukcji. Pod jego rządami Isengard przechodzi radykalną przemianę: lasy zostają wycięte, rzeki zatrute, a ziemia przekształcona w surowe, jałowe przestrzenie pokryte dymiącymi kuźniami i machinami wojennymi. W kontekście ekokrytycznym Isengard jawi się jako metafora brutalnej industrializacji, której głównym celem jest nieograniczona ekspansja i technokratyczna dominacja nad środowiskiem. Zniszczenie przyrody przez Sarumana można odczytywać jako alegorię negatywnych skutków rewolucji przemysłowej i kapitalistycznej żądzy zysku. Tolkien, który żył w czasach intensywnej mechanizacji i urbanizacji, doskonale rozumiał konsekwencje nadmiernej eksploatacji naturalnych zasobów. We Władcy Pierścieni obraz Sarumana i Isengardu stanowi przestrogę przed konsekwencjami stawiania technologii ponad harmonię z naturą. Drzewa wycinane na potrzeby wojennej machiny Sarumana przypominają niszczenie lasów w Morze Sudety, gdzie cywilizacyjny postęp nowego zarządcy prowadzi do degradacji przyrody i zachwiania ekosystemu.
Z ekokrytycznej perspektywy utwór przedstawia krytykę systemu, który podporządkowuje środowisko naturalne ekonomicznej i technologicznej ekspansji. Literatura, niezależnie od kontekstów czy konwencji, stanowi przestrzeń do refleksji nad relacją człowieka z naturą i konsekwencjami jej degradacji. Odniesienia do Władcy Pierścieni J.R.R. Tolkiena, mimo że nie stanowią przedmiotu szczegółowej analizy, pokazują uniwersalność motywów ekologicznych w literaturze. W świecie Tolkiena, podobnie jak w Morze, natura jawi się jako autonomiczna siła, której nie można lekceważyć ani traktować wyłącznie jako zasobu do eksploatacji. Utwory literackie mogą pełnić rolę w kształtowaniu ekologicznej świadomości odbiorców. Nowela Đuro Sudety stanowi przykład tekstu, który nie tylko opowiada historię jednostki, ale również uwrażliwia na problematykę niszczenia środowiska. Opowiadanie przypomina o konieczności zachowania równowagi między człowiekiem a światem przyrody.
Korekta: Marta Holc
Przypisy:
[1] J. Fiedorczuk (2015). Cyborg w ogrodzie. Wprowadzenie do ekokrytyki, Wydawnictwo Naukowe KATEDRA, Gdańsk, s. 20.
[2] Ibidem, s. 20-21.
[3] Ibidem, s. 10-11.
[4] J. Fiedorczuk (2015). Cyborg w ogrodzie... op. cit., s. 20-21.
[5] J. Schollenberger (2018). Rośliny w pędzie. Darwina myślenie o granicy roślina – zwierzę, „Teksty Drugie”, nr 2, s. 82.
[6] G. Gajewska (2023). Ekofantastyka – ujęcie sympojetyczne, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań, s. 27-28.
[7] J. Fiedorczuk (2015) Cyborg w ogrodzie... op. cit., s. 90.
[8] J. Tabaszewska (2018). Ekokrytyczna (samo)świadomość, w: Teksty Drugie, red. A. Ubertowska, A. Karpowicz, A. Wandzel, nr 2, s. 9.
[9] J. Fiedorczuk (2015). Cyborg w ogrodzie... op. cit., s. 12-14.
[10] D. Brozović (2022). An Ecocritical Approach to Đuro Sudeta’s Mor—The Original Werewolf Legend, Poznańskie Studia Slawistyczne, nr 22, s. 71.
[11] Ibidem, s. 71.
[12] Ibidem, s. 71-72.
[13] M. Seroka (2008). Miasto przeciwko naturze. Antyurbanizm w noweli fantastycznej Mor Đura Sudety, w: Miasto w kulturze chorwackiej, red. M. Falski, M. Kryska-Mosur, Warszawa, s. 120.
[14] D. Brozović (2022). An Ecocritical Approach... op. cit., s. 73-74.
[15] Ibidem, s. 71.
[16] M. Seroka (2008). Miasto przeciwko naturze... op. cit., s. 121.
[17] Đ. Sudeta. Mor. Fantastična pripovijest, s. 4.
[18] P. Czapliński, J. B. Bednarek, D. Gostyński (2017). Literatura i jej natury. Przewodnik ekokrytyczny dla nauczycieli i uczniów szkół średnich („Od A(ntropocenu) do Z(wierzęcia). Podręczny słownik pojęć ekologicznych”), Wydawnictwo Rys, Poznań, s. 175.
[19] D. Brozović (2022). An Ecocritical Approach… op. cit., s. 77.
[20] Ibidem, s. 77-78.
[21] Ibidem, s. 77-78.
[22] Ibidem, s. 77-78.
[23] P. Matusik (2016). Cywilizacje Śródziemia: od lasów Lothlórien do ziemi jałowej Mordoru, w: Tolkien – mit, historia, literatura. Eseje i studia, red. Z. Kopeć, P. Matusik, M. Michalski, Instytut Historii UAM, Poznań, s. 143-144.
[24] Ibidem, s. 144.
[25] Ibidem, s. 144.
[26] D. Brozović (2022). An Ecocritical Approach… op. cit., s. 77.
[27] Ibidem, s. 70.
Bibliografia:
Brozović, D. (2022). An Ecocritical Approach to Đuro Sudeta’s Mor—The Original Werewolf Legend. „Poznańskie Studia Slawistyczne”, nr 22.
Czapliński, P., Bednarek, J. B., Gostyński, D. (2017). Literatura i jej natury. Przewodnik ekokrytyczny dla nauczycieli i uczniów szkół średnich („Od A(ntropocenu) do Z(wierzęcia). Podręczny słownik pojęć ekologicznych”). Wydawnictwo Rys, Poznań.
Emamgholi Tabar Malakshah, M. (2018). The Many Faces of Nature: An Ecocritical Reading of the Concepts of Wilderness and the Sublime in John Keats’ Selected Poems. Anafora: Časopis za znanost o književnosti, t. 5, nr 1.
Fiedorczuk, J. (2015). Cyborg w ogrodzie. Wprowadzenie do ekokrytyki. Wydawnictwo Naukowe KATEDRA, Gdańsk.
Gajewska, G. (2023). Ekofantastyka – ujęcie sympojetyczne. Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań.
Matusik, P. (2016). Cywilizacje Śródziemia: od lasów Lothlórien do ziemi jałowej Mordoru. W: Tolkien – mit, historia, literatura. Eseje i studia, red. Z. Kopeć, P. Matusik, M. Michalski, Instytut Historii UAM, Poznań.
Schollenberger, J. (2018). Rośliny w pędzie. Darwina myślenie o granicy roślina – zwierzę. W: Teksty Drugie, red. A. Ubertowska, A. Karpowicz, A. Wandzel, nr 2.
Seroka, M. (2008). Miasto przeciwko naturze. Antyurbanizm w noweli fantastycznej Mor Đura Sudety. W: Miasto w kulturze chorwackiej, red. M. Falski, M. Kryska-Mosur, Warszawa.
Sudeta, Đ. Mor. Fantastična pripovijest.
Tabaszewska, J. (2018). Ekokrytyczna (samo)świadomość. W: Teksty Drugie, red. A. Ubertowska, A. Karpowicz, A. Wandzel, nr 2.
Tolkien, J. R. R. (2022). Niedokończone opowieści Śródziemia i Numenoru, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań.
Tolkien, J. R. R. (2017). Silmarillion, red. Christopher Tolkien, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań.
Tolkien, J. R. R. (2015). Władca Pierścieni. Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza SA, Warszawa.
Wojciechowski, K. (red.) (2018). Ekokrytyka, Wydawnictwo WBPiCAK, Poznań.
Weronika Sznajdrowska
Ukończyłam studia licencjackie na kierunku kroatystyka na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Obecnie studiuję bałkanistykę. Interesuję się językiem chorwackim, jego zróżnicowaniem oraz praktycznymi i teoretycznymi aspektami przekładu.